สาขาภูมิปัญญาท้องถิ่น

ประเพณีจุดประทีปตีนกา

ความหมายจุดประทีปตีนกา
ตำนานจุดประทีปตีนกา ปู่น้ำเงินเล่าให้ลูกหลานและคนรุ่นหลังฟัง จับความตามบรรพบุรุษเล่าสืบต่อมาให้รับรู้ได้ว่า ในสมัยปฐมกัป มีพญากาเผือกผัวเมียทำรังอยู่ที่ต้นมะเดื่อริมฝั่งแม่น้ำคงคา ในเวลาต่อมาแม่กาเผือกออกไข่ได้ห้าฟองวันหนึ่งแม่กาออกไปหาอาหารเกิดพายุใหญ่ หลงทางหาทางกลับไม่ถูก ส่วนไข่ที่ไข่ออกมา ก็มีแม่เลี้ยงดูแลและไข่ออกมาเป็นพระโพธิสัตว์ห้าพระองค์

- ไข่ฟองที่หนึ่ง ได้มีแม่เลี้ยงเป็นไก่ เกิดเป็นพระโพธิสัตว์องค์ที่หนึ่งนาม กกุสันโธ
- ไข่ฟองที่สอง มีแม่เลี้ยงเป็นนาค เกิดเป็นพระโพธิสัตว์องค์ที่สองนามพระโกนาคมโน
- ไข่ฟองที่สาม มีแม่เลี้ยงเป็นเต่า เกิดเป็นพระโพธิสัตว์นามว่า พระกัสสโป
- ไข่ฟองที่สี่ มีแม่เลี้ยงเป็นโค เกิดเป็นพระโพธิสัตว์นามว่า พระโคตโม
- ไข่ฟองที่ห้า มีแม่เลี้ยงเป็นราชสีห์ เกิดเป็นพระโพธิสัตว์นามว่า พระศรีอริยเมตไตรโย
- เป็นพระพุทธเจ้า ห้าพระองค์ เป็นที่มาของ นะ โม พุทธ ธา ยะ พระโพธิสัตว์ทั้งห้าพระองค์ได้ออกบวชบำเพ็ญเพียรจนบรรลุธรรม และตั้งจิตอธิษฐานขอให้ได้พบแม่ที่แท้จริง
แม่กาเผือกที่ตายลงได้ไปเกิดเป็นท้าวผกามหาพรหม ได้ทราบเรื่องราวทั้งสิ้นแล้ว จึงแปลงเป็นกาเผือกผู้เป็นแม่มาเล่าเรื่องให้ฟัง จึงทราบเรื่องทั้งหมด จึงนึกถึงพระคุณของแม่กาเผือกผู้ให้กำเนิดชีวิต ขอน้อมนมัสการผู้เป็นแม่ ขอสัญลักษณ์ของแม่กาเผือกมาไว้บูชา จึงได้มีการทำฝ้ายตีนกาเป็นสัญลักษณ์ของแม่กาเผือก ไว้เป็นไส้ประทีปจุดบูชาในวันเพ็ญเดือนสิบสอง

บรรพบุรุษของชาวเบญพาด ได้พร้อมใจกันทำพิธีจุดประทีปตีนกา เพื่อบูชามารดาของพระพุทธเจ้าห้าพระองค์ในวันเวลาออกพรรษามาแต่อดีตกาลนับเป็นเวลาสองร้อยกว่าปี

คุณค่าและความสำคัญ
ในวันออกพรรษายามค่ำจะนิมนต์พระสงฆ์มาเจริญพระพุทธมนต์ บทธรรมจักกัปวัตนสูตรแล้วจึงได้มีพิธีจุดประทีปตีนกา ที่ชาวบ้านทำพิธีกันแบบเรียบง่าย ใช้ไม้ไผ่วัสดุที่หาได้ง่ายจากธรรมชาติของชุมชน มาทำเป็นเสาตั้งสองข้างที่ด้านหัวและปลาย แล้วมีไม้ไผ่อีกลำทำเป็นไม้พาดบนระหว่างเสา ที่ไม้ไผ่ลำที่พาดจะเจาะรูเก้ารู เพื่อวางกะพ้อสำหรับจุดบูชา พระพุทธเจ้าห้าพระองค์ และธาตุทั้งสี่ รวมเป็นเก้ากะพ้อ ในกะพ้อจะใส่น้ำมันละหุ่งหรือน้ำมันมะพร้าว

ผู้มาร่วมพิธีจะนำด้ายตีนกาเก้าเส้นมาจุดบูชาที่กะพ้อ มีคาถาบูชาว่า อิมัง เตสัง นัตถุผา นิตัง มัยหัง ปาปุมันติ แปลความว่า ข้าพเจ้าทั้งหลาย ขอน้อมถวายประทีปตีนกานี้ แด่ท้าวผกามหาพรหม เพื่อทำลายอาสวะกิเลสให้สิ้นไป ขอให้ข้าพเจ้าทั้งหลายเข้าถึงซึ่งพระนิพพานในอนาคตกาลเบื้องหน้าโน้นเทอญ

ด้วยความศรัทธาและความเชื่อว่าการได้ร่วมพิธีจุดประทีปตีนกาเพื่อบูชามารดาของพระพุทธเจ้าห้าพระองค์นั้น มีความสำคัญต่อพุทธศาสนิกชน และก่อให้เกิดอานิสงส์ เป็นดังประทีปส่งผลพวงให้เกิดดวงปัญญาสว่างไสว ได้เห็นแสงสว่างเห็นธรรมของตถาคต